Bilişsel Davranışçı Oyun Yaklaşımı Nedir? Çocuklarla Oyunla Çalışmak

Yazan: Uzman Psikolojik Danışman Çağla Berrak Yıldız · Gözden geçiren: Uzman Psikolog Beste İdiz Muştu · Güncelleme: 7 Kasım 2026

Bir yetişkin derdini anlatmak için sözcükleri kullanır; küçük bir çocuk ise oyuncakları. Korkusunu bir dinozorun ağzından, kardeşine duyduğu kıskançlığı bir bebeğin hikâyesinden, okulda yaşadığı zorluğu bir kuklanın sesinden anlatabilir. Bu yüzden çocuklarla yapılan psikolojik danışmanlıkta oyun, yalnızca bir eğlence değil, çocukla kurulan iletişimin ve öğrenmenin ana aracıdır. Bu yazıda çocuk danışmanlığında oyunun neden kullanıldığını, bilişsel davranışçı oyun yaklaşımının nasıl işlediğini, hangi durumlarda kullanıldığını ve ebeveynlerin sürece nasıl katıldığını anlatıyoruz.

Çocuk danışmanlığında neden oyun kullanılır?

Küçük çocukların soyut düşünme ve duygularını sözcüklerle anlatma becerisi henüz gelişmektedir. “Neden üzgünsün?” sorusuna çoğu zaman “Bilmiyorum” cevabı verirler. Oyun ise çocuğun doğal dilidir. Gelişim psikoloğu Jean Piaget, oyunun çocuğun dünyayı anlama ve deneyimlerini işleme yolu olduğunu göstermiştir. Amerikan Pediatri Akademisi’nin raporu da oyunun dil, duygu düzenleme, sosyal beceriler ve stresle baş etme üzerinde önemli bir rol oynadığını vurgular.

Psikolojik danışmanlıkta oyun sayesinde:

• Çocuk, kendini güvende hissettiği bir ortamda duygularını ifade eder.
• Zor yaşantılar bir oyuncak ya da kukla üzerinden, mesafe korunarak konuşulabilir.
• Yeni davranışlar oyunda denenir ve pekiştirilir.
• Uzman, çocuğun iç dünyasını sorularla ulaşılamayacak kadar ayrıntılı gözlemleyebilir.

Oyunla çalışmanın kısa tarihi

Çocuklarla oyunla çalışma fikri yaklaşık yüz yıllık bir geçmişe sahiptir:

• Psikanalitik yaklaşımlar (1920’ler): Anna Freud ve Melanie Klein, oyunu çocuğun iç dünyasını anlamanın yolu olarak kullanan ilk uzmanlardandır. Klein oyunu doğrudan yorumlamayı savunurken, Anna Freud önce çocukla güven ilişkisi kurmayı öne çıkarmıştır.
• Yapılandırılmış yaklaşımlar (1930’lar): David Levy, çocuğun stres yaşadığı durumları oyuncaklarla yeniden canlandırmasına dayanan bir yöntem geliştirmiştir.
• Kum tepsisi çalışmaları: Margaret Lowenfeld’in “Dünya Tekniği”nden yola çıkan Dora Kalff, çocukların kum tepsisinde minyatürlerle kurduğu sahneleri kullanmıştır.
• Çocuk merkezli oyun yaklaşımı (1940’lar ve sonrası): Virginia Axline, Carl Rogers’ın danışan merkezli yaklaşımını oyuna uyarlamış, daha sonra Garry Landreth bu yaklaşımı geliştirmiştir. Burada çocuk oyunu kendisi yönlendirir; değişimin gücü çocukla uzman arasındaki ilişkidedir.
• Bilişsel davranışçı oyun yaklaşımı (1990’lar): Susan Knell, Aaron Beck ve Albert Ellis’in bilişsel davranışçı ilkelerini küçük çocuklara uyarlayarak bu yaklaşımı geliştirmiştir.

Bugün oyunla çalışan uzmanlar bu yaklaşımlardan birini ya da çocuğun ihtiyacına göre birkaçının birleşimini kullanabilir.

Bilişsel davranışçı oyun yaklaşımı nedir?

Bilişsel davranışçı yaklaşım, düşüncelerimizin duygularımızı ve davranışlarımızı etkilediği fikrine dayanır. Yetişkinlerle bu çalışma çoğunlukla konuşarak yapılırken, küçük çocuklarla aynı ilkeler oyun, kukla, resim ve hikâyelerle uygulanır. Bu yaklaşımı diğer oyun yaklaşımlarından ayıran özellikler:

• Hedefe yöneliktir: Aileyle birlikte belirlenen somut hedefler vardır; örneğin “Okula ağlamadan girebilmek” ya da “Öfkelenince vurmak yerine söyleyebilmek.”
• Yapılandırılmıştır: Uzman, hedefe uygun oyunları ve malzemeleri seçer; çocuk da oyunun içinde aktif bir katılımcıdır.
• Öğreticidir: Çocuğa duygularını tanıma, düşüncelerini fark etme ve sorun çözme becerileri adım adım öğretilir.
• Gelişime uygundur: Kullanılan dil, oyunlar ve beklentiler çocuğun yaşına ve anlama düzeyine göre ayarlanır.

Küçük yaştaki çocuklar olayları kendilerine göre yorumlar. Örneğin anne babası boşanan bir çocuk “Ben yaramazlık yaptığım için ayrıldılar” diye düşünebilir. Yetişkinlere mantıksız gelen bu düşünce çocuk için son derece gerçektir. Oyun, çocuğun bu tür düşüncelerini fark etmesine ve daha gerçekçi açıklamalarla değiştirmesine yardım eder.

Nasıl uygulanır?

1. Değerlendirme: İlk görüşmelerde ebeveynlerden çocuğun gelişimi, yaşanan güçlük ve aile ortamı hakkında bilgi alınır; çocukla oyun içinde tanışılır ve gözlem yapılır.
2. Hedeflerin belirlenmesi: Aileyle birlikte somut ve ölçülebilir hedefler konur.
3. Oyunla çalışma: Seanslarda hedefe uygun oyunlar, kuklalar, resimler ve hikâyeler kullanılır.
4. Ev çalışmaları: Oyunda öğrenilen beceriler, ebeveynlerin desteğiyle günlük hayata taşınır.
5. Değerlendirme ve kapanış: İlerleme düzenli olarak gözden geçirilir; hedeflere ulaşıldığında süreç planlı biçimde sonlandırılır.

Sık kullanılan teknikler

• Model olma: Uzman, bir kukla ya da oyuncak aracılığıyla zorlayıcı bir durumda neler yapılabileceğini gösterir. Örneğin “Ayıcık ilk gün okula gidiyor, karnı ağrıyor, ama derin nefes alıp öğretmenine ‘Merhaba’ diyor.”
• Olumlu geri bildirim ve pekiştirme: Çocuğun denediği yeni davranışlar fark edilir ve övülür.
• Hikâyelerle çalışma: Çocuğun yaşadığına benzer sorunları yaşayan karakterlerin hikâyeleri okunur ya da birlikte yazılır. Ölüm, boşanma ya da korkutucu bir olay gibi konuşulması zor konularda çocuğu huzursuz etmeden öğrenmeyi sağlar.
• Duygu oyunları: Duygu kartları, yüz ifadesi çizimleri ya da “duygu termometresi” ile çocuk duygularını adlandırmayı ve şiddetini ölçmeyi öğrenir.
• Kademeli yüzleşme: Korkulan durumlara oyun içinde, küçük adımlarla yaklaşılır.
• Rahatlama oyunları: Balon şişirme nefesi ya da “kaplumbağa” oyunu gibi tekniklerle bedeni sakinleştirme öğretilir.

Hangi durumlarda kullanılır?

Bilişsel davranışçı oyun yaklaşımı genellikle 3–12 yaş arası çocuklarda şu konularda kullanılır:

• Kaygı, korkular ve ayrılık kaygısı
• Okula uyum güçlükleri ve okul fobisi
• Öfke nöbetleri ve saldırgan davranışlar; ayrıntılar için çocuklarda öfke problemi yazımıza bakabilirsiniz
• Kardeş doğumu, taşınma, boşanma gibi aile değişikliklerine uyum
• Sosyal beceri güçlükleri ve çekingenlik
• Alt ıslatma, uyku sorunları gibi durumlarda (bedensel nedenler önce çocuk doktoru tarafından değerlendirildikten sonra)
• Kayıp ve yas

Daha büyük çocuklar ve ergenlerle çalışmada oyunun yerini giderek konuşma, yazma ve çizim alır.

Ebeveynlerin rolü

Çocuğun hayatındaki en önemli kişiler ebeveynleridir; bu yüzden ebeveynler sürecin dışında değil, içindedir. Düzenli ebeveyn görüşmelerinde çocuğun ilerlemesi paylaşılır, evde nasıl destek olunabileceği konuşulur ve seanslarda öğrenilen becerilerin günlük hayata taşınması planlanır. Ebeveynler de çocuğun duygularına isim koymayı, olumlu davranışları fark etmeyi ve sınır koymayı öğrenir.

Ne zaman destek almalı?

Çocuğunuzun davranışları ya da duyguları birkaç haftadır sürüyor, yaşına göre beklenenin ötesinde yoğun görünüyor, okul, arkadaşlık ya da aile hayatını zorluyorsa bir çocuk psikoloğuna danışmak iyi bir adımdır. Alsancak ve Karşıyaka şubelerimizde çocuk psikoloğu ve pedagog görüşmelerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Bilişsel davranışçı oyun yaklaşımı nedir?

Yetişkinler için geliştirilen bilişsel davranışçı ilkelerin oyun, kukla, resim ve hikâyelerle küçük çocukların gelişim düzeyine uyarlanmış hâlidir. Çocuğa duygularını tanımayı, düşüncelerini fark etmeyi ve yeni baş etme yollarını öğretir.

Oyunla çalışma hangi yaşlarda uygulanır?

Genellikle 3–12 yaş arası çocuklarla kullanılır. Daha büyük çocuklarda ve ergenlerde oyunun yerini giderek konuşma, yazma ve çizim alır.

Seanslarda çocuğum sadece oyun mu oynuyor?

Dışarıdan oyun gibi görünse de her oyunun belirli bir amacı vardır. Uzman, çocuğun oyununu gözlemler ve oyun aracılığıyla duygularını ifade etmesine, yeni beceriler öğrenmesine yardım eder.

Ebeveynler sürece katılıyor mu?

Evet. Düzenli ebeveyn görüşmeleri sürecin önemli bir parçasıdır. Ebeveynler çocuğun ilerlemesini takip eder ve öğrenilen becerilerin evde uygulanmasına destek olur.

Süreç ne kadar sürer?

Süre çocuğun yaşına, yaşadığı güçlüğe ve hedeflere göre değişir. Hedefler başta belirlenir ve ilerleme düzenli olarak ailesiyle birlikte gözden geçirilir.

Kaynakça

1. Yogman, M., Garner, A., Hutchinson, J., Hirsh-Pasek, K., & Golinkoff, R. M. (2018). The power of play: A pediatric role in enhancing development in young children. Pediatrics, 142(3), e20182058.
2. Piaget, J. (1962). Play, dreams and imitation in childhood. Norton.
3. Axline, V. M. (1964). Dibs in search of self. Houghton Mifflin.
4. Kendall, P. C., & Hedtke, K. A. (2006). The Coping Cat workbook (2nd ed.). Workbook Publishing.
5. Huebner, D. (2006). What to do when you worry too much: A kid’s guide to overcoming anxiety. Magination Press.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirmenin ve bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz.