Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite (DEHB)

Yazan: Uzman Psikolojik Danışman Çağla Berrak Yıldız · Gözden geçiren: Psikolog ve Aile Danışmanı Merve Nur Hızlıoğlu · Güncelleme: 7 Kasım 2026

“Öğretmeni her veli toplantısında ‘Zekâsı yerinde ama derse odaklanamıyor’ diyor.” “Ödev başında beş dakika oturamıyor; bir kalkıyor, bir su içiyor, bir kalemini arıyor.” “Sırasını bekleyemiyor, arkadaşlarının sözünü kesiyor.” Bu cümleler pek çok ebeveyne tanıdık gelebilir. Çocukların enerjik, meraklı ve zaman zaman dağınık olması doğaldır. Ancak bazı çocuklarda dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazladır ve hem evde hem okulda sürekli sorun yaratır. Bu yazıda çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunu (DEHB), belirtilerini, değerlendirme sürecini ve ebeveynlerin yapabileceklerini anlatıyoruz.

DEHB nedir?

DEHB, dikkat, etkinlik düzeyi ve dürtü kontrolünü düzenleyen beyin işlevlerinin yaşıtlara göre farklı gelişmesiyle ilgili bir durumdur. Anita Thapar ve Miriam Cooper’ın incelemesinde belirtildiği gibi DEHB yaramazlık, şımarıklık ya da yanlış ebeveynlik sonucu değildir. Rae Thomas ve arkadaşlarının dünya genelindeki araştırmaları birleştiren analizine göre çocukların yaklaşık yüzde 7’sinde DEHB görülmektedir. Erkek çocuklarda daha sık fark edilir; kız çocuklarda ise dikkat eksikliğinin ön planda olduğu, daha sessiz bir tablo nedeniyle gözden kaçabilir.

DEHB’nin türleri

Dikkat eksikliğinin ön planda olduğu tür

• Ayrıntılara dikkat edemez, dikkatsizce hata yapar.
• Oyunda ya da derste dikkatini sürdürmekte zorlanır.
• Kendisiyle konuşulurken dinlemiyor gibi görünür.
• Yönergeleri sonuna kadar izleyemez, ödevleri yarım bırakır.
• Düzenli olmakta zorlanır; çantası, masası ve odası dağınıktır.
• Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınır.
• Kalem, silgi, mont gibi eşyalarını sık kaybeder.
• Çevredeki seslerle ve hareketle dikkati kolayca dağılır.
• Günlük işlerini unutur.

Hareketlilik ve dürtüselliğin ön planda olduğu tür

• Oturduğu yerde kıpırdanır, elleri ve ayaklarıyla oynar.
• Sınıfta ya da yemek masasında yerinden kalkar.
• Uygun olmayan yerlerde koşar, tırmanır.
• Sessizce oynamakta zorlanır.
• Sanki “motoru çalışıyormuş” gibi sürekli hareket hâlindedir.
• Çok konuşur; soru bitmeden cevap verir.
• Sırasını beklemekte zorlanır, başkalarının sözünü keser ya da oyunlarına karışır.

Birleşik tür

Her iki gruptaki belirtiler birlikte görülür. En sık rastlanan tür budur.

DEHB’nin günlük yaşama etkileri

• Okul: Potansiyelin altında başarı, yarım kalan ödevler, sınıf kurallarına uymakta zorlanma
• Arkadaşlık: Sıra beklememe ve dürtüsel davranışlar nedeniyle oyunlardan dışlanma
• Aile yaşamı: Sabah hazırlığı, ödev ve yatma saati gibi rutinlerde sürekli çatışma
• Öz değer: Sık eleştirilen çocuk zamanla “Ben beceriksizim”, “Hep ben suçluyum” diye düşünmeye başlayabilir

DEHB’ye sıklıkla öğrenme güçlüğü, kaygı, uyku sorunları, öfke nöbetleri ve karşı gelme davranışları eşlik eder. Okuma güçlüğü varsa disleksi yazımız yol gösterebilir.

DEHB’nin nedenleri

Jonathan Posner ve arkadaşlarının incelemesine göre DEHB’nin en güçlü belirleyicisi kalıtımdır; ailede DEHB’si olan bir ebeveyn ya da kardeş bulunması riski belirgin biçimde artırır. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara, alkol gibi zararlı maddelere maruz kalma da riski artırabilir. Şekerli yiyecekler, televizyon izlemek ya da ebeveynlik tarzı DEHB’ye yol açmaz; ancak düzensiz uyku, aşırı ekran kullanımı ve tutarsız kurallar mevcut belirtileri belirgin biçimde artırabilir. Ekran kullanımı için çocuklarda telefon ve tablet kullanımı yazımıza bakabilirsiniz.

DEHB nasıl değerlendirilir?

DEHB’yi tek bir test ya da tek bir görüşme ortaya koyamaz. Değerlendirme birden fazla kaynağın birleştirilmesiyle yapılır:

1. Aileyle görüşme: Gelişim öyküsü, belirtilerin ne zaman başladığı ve evde nasıl göründüğü.
2. Öğretmen bilgisi: Okuldaki davranışlar, ödevler ve arkadaş ilişkileri; öğretmen ölçekleri.
3. Çocukla görüşme ve gözlem.
4. Dikkat testleri: Bilgisayarda uygulanan, dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hareketliliği ölçen MOXO gibi testler değerlendirmeye nesnel veri ekler. Gerekirse genel bilişsel düzeyi görmek için zekâ testlerinden yararlanılır. Merkezimizde uygulanan testler için testler sayfamıza bakabilirsiniz.
5. Hekim değerlendirmesi: İşitme, görme, uyku ve diğer bedensel nedenlerin dışlanması ve gerekli tıbbi değerlendirme.

Bir test sonucu tek başına yeterli değildir; tüm bilgiler bir arada yorumlanır.

DEHB’de destek nasıl olur?

Destek, çocuğa ve aileye göre birkaç parçadan oluşur:

• Hekim değerlendirmesi ve izlemi: Belirtilerin yoğunluğuna göre tıbbi seçenekleri hekim değerlendirir.
• Ebeveyn eğitimi: Net kurallar, rutinler ve olumlu davranışı pekiştirme gibi beceriler, araştırmalarda özellikle küçük yaşlarda en etkili yollardan biri olarak öne çıkar.
• Okulla iş birliği: Sınıfta öğretmene yakın oturma, yönergeleri kısa ve tek tek verme, hareket molası gibi düzenlemeler.
• Çocuğa yönelik beceri çalışmaları: Planlama, düzen, duygu düzenleme ve sosyal beceriler.

Peg Dawson ve Richard Guare’nin vurguladığı gibi DEHB’li çocuklarda zorlanılan alan çoğu zaman “yürütücü işlevler”dir: planlama, işe başlama, zamanı yönetme, dikkati sürdürme. Bu beceriler doğru destekle zamanla gelişir.

Ebeveynler için öneriler

• Rutin oluşturun: Sabah, ödev ve yatma saati rutinlerini resimli bir çizelgeyle görünür kılın.
• Yönergeyi kısa ve tek tek verin: “Odanı topla” yerine “Önce oyuncakları kutuya koy.” Göz teması kurarak söyleyin ve tekrar ettirin.
• Ödevi bölün: 15–20 dakikalık çalışma bloklarının arasına kısa hareket molaları koyun.
• Dikkat dağıtıcıları azaltın: Ödev masasında yalnızca gerekli malzemeler olsun; ekranlar kapalı.
• Olumlu davranışı hemen fark edin: “Ödevine kendin başladın, harika” gibi somut ve anında takdir, eleştiriden çok daha etkilidir.
• Hareket ihtiyacını karşılayın: Düzenli spor ve açık hava oyunları enerjiyi yapıcı biçimde boşaltır.
• Uykuyu koruyun: Düzenli ve yeterli uyku, dikkat ve duygu kontrolünü destekler.
• Güçlü yanlarını görün: Merak, enerji, yaratıcılık ve cesaret gibi özelliklerini fark edip destekleyin.
• Kendinize de destek alın: DEHB’li bir çocuğa ebeveynlik yorucu olabilir; eşler arasında görev paylaşımı ve kendi dinlenmeniz önemlidir.

Russell Barkley’nin ebeveynler için yazdığı rehberde vurguladığı gibi DEHB bir “isteksizlik” değil, “becerinin henüz yerleşmemesi” sorunudur; bu bakış açısı, eleştiriden çok destek odaklı bir yaklaşımı kolaylaştırır. Çocuğunuz büyüdükçe belirtilerin nasıl değişebileceğini yetişkinlerde dikkat eksikliği yazımızda okuyabilirsiniz.

Çocuğunuzda bu belirtileri gözlemliyorsanız ve okul ya da aile yaşamı zorlaşıyorsa, Alsancak ve Karşıyaka şubelerimizdeki çocuk psikolojik danışmanlık görüşmelerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çocuğumda dikkat eksikliği olduğunu nasıl anlarım?

Dikkatini sürdürmekte zorlanma, sık eşya kaybetme, yönergeleri izleyememe, yerinde duramama ve sırasını bekleyememe gibi belirtiler yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazlaysa, en az altı aydır sürüyorsa ve hem evde hem okulda görülüyorsa DEHB söz konusu olabilir. Kesin değerlendirme için uzman ve hekim görüşmesi gerekir.

Her hareketli çocuk DEHB midir?

Hayır. Çocukların enerjik ve hareketli olması doğaldır. DEHB’de belirtiler yaşa göre beklenenden çok daha yoğundur, süreklidir ve birden fazla ortamda (ev, okul) günlük yaşamı belirgin biçimde zorlaştırır.

DEHB kaç yaşında anlaşılır?

Belirtiler genellikle okul öncesinde başlar; ancak dikkat ve oturma gerektiren görevler arttığı için çoğu zaman ilkokulun ilk yıllarında belirginleşir. Çok küçük yaşlarda değerlendirme daha dikkatli yapılır.

MOXO testi nedir?

MOXO, bilgisayarda uygulanan ve dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hareketlilik hakkında nesnel bilgi veren bir dikkat testidir. Görsel ve işitsel çeldiriciler içerir. Sonuç tek başına yeterli değildir; görüşme, gözlem ve öğretmen bilgisiyle birlikte yorumlanır.

DEHB büyüyünce geçer mi?

Bazı çocuklarda belirtiler yaşla birlikte azalır; özellikle hareketlilik çoğu zaman hafifler. Ancak pek çok kişide dikkat ve planlama güçlükleri yetişkinlikte de sürer. Erken destek, çocuğun bu güçlüklerle baş etme becerilerini güçlendirir.

Kaynakça

1. Thapar, A., & Cooper, M. (2016). Attention deficit hyperactivity disorder. The Lancet, 387(10024), 1240–1250.
2. Thomas, R., Sanders, S., Doust, J., Beller, E., & Glasziou, P. (2015). Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder: A systematic review and meta-analysis. Pediatrics, 135(4), e994–e1001.
3. Posner, J., Polanczyk, G. V., & Sonuga-Barke, E. (2020). Attention-deficit hyperactivity disorder. The Lancet, 395(10222), 450–462.
4. Barkley, R. A. (2020). Taking charge of ADHD: The complete, authoritative guide for parents (4th ed.). Guilford Press.
5. Dawson, P., & Guare, R. (2009). Smart but scattered. Guilford Press.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirmenin ve bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz.