Çocuklarda Özgüven Eksikliği: Belirtiler ve Ebeveyn Tutumları

Yazan: Uzman Psikolojik Danışman Çağla Berrak Yıldız · Gözden geçiren: Uzman Psikolog Beste İdiz Muştu · Güncelleme: 7 Kasım 2026

Özgüven, çocuğun kendini değerli bulması ve karşılaştığı zorluklarla baş edebileceğine inanmasıdır. Kendine güvenen çocuk her şeyi başaran çocuk değildir; başaramadığında da kendini değersiz hissetmeyen, yeniden denemeye cesaret edebilen çocuktur. Özgüven doğuştan gelen sabit bir özellik değildir; çocuğun ilişkileri ve deneyimleriyle birlikte yıllar içinde şekillenir.

Özgüven nedir, nasıl oluşur?

Psikolojide özgüven iki parçalı düşünülür:

• Öz değer: “Ben olduğum gibi değerliyim, sevilmeye layığım” duygusu.
• Öz yeterlik: “Bu işi yapabilirim, yapamazsam da öğrenebilirim” inancı.

Bebeklikte ihtiyaçlarına tutarlı ve sıcak biçimde karşılık verilen çocuk, dünyanın güvenli bir yer olduğunu ve kendisinin önemli olduğunu öğrenir. Bu, öz değerin temelidir. Okul öncesi ve okul döneminde ise yeni beceriler deneyip başardıkça öz yeterlik gelişir. Gelişim psikoloğu Susan Harter’ın çalışmaları, çocukların kendilerini farklı alanlarda (okul, arkadaşlık, spor, görünüş, davranış) ayrı ayrı değerlendirdiğini ve bu değerlendirmelerin, ebeveynlerin ve akranların onlara gösterdiği kabulle birleşerek genel öz değeri oluşturduğunu gösterir.

Özgüven eksikliği olan çocuğun belirtileri

Özgüven eksikliği her çocukta aynı biçimde görünmez. Bazı çocuklar içe kapanır, bazıları ise tam tersine sert ya da gösterişli davranışlarla zorlandıklarını saklar.

• Yeni bir şeyi denemekten kaçınma, “ben yapamam” diye sık konuşma
• Küçük hatalarda büyük hayal kırıklığı, ağlama ya da öfke
• Kolay vazgeçme; zorlanınca işi yarım bırakma
• Sürekli onay bekleme, “güzel oldu mu?” diye sık sorma
• Kendini olumsuz sözlerle anlatma: “Ben aptalım”, “Kimse beni sevmiyor”
• Arkadaş ortamında geri planda kalma, sınıfta parmak kaldırmama
• Kaybetmeye hiç dayanamama, oyunları bozma ya da hile yapma
• Başkalarını küçümseme ya da zorbalık; zayıf hissedilen yanın saldırganlıkla örtülmesi
• Karın ağrısı ya da baş ağrısı gibi yakınmalarla okula ya da etkinliklere gitmek istememe

Yaşa göre görünüm

Okul öncesi (3–6 yaş): Ebeveynden ayrılmakta zorlanma, yeni oyunlara katılmama, “sen yap” diye sık yardım isteme.

İlkokul (7–11 yaş): Ders ve sınav kaygısı, arkadaşlarla kıyaslama, “ben hiçbir şeyi beceremiyorum” düşüncesi.

Ergenlik (12 yaş ve sonrası): Görünüşle ilgili yoğun kaygı, sosyal medyada onay arayışı, akran baskısına kolay boyun eğme. Ergenlikteki özgüven konuları için özgüven eksikliği yazımız da yol gösterebilir.

Çocuklarda özgüven eksikliği neden olur?

• Sık eleştiri ve kıyaslama: “Kardeşin senin yaşındayken…” ya da “Bak arkadaşın nasıl yapıyor” cümleleri çocuğa yeterince iyi olmadığını düşündürür.
• Aşırı koruma: Her işini onun yerine yapmak, çocuğun “ben yapabilirim” deneyimini engeller.
• Ulaşılamayacak beklentiler: Yaşına ve gelişimine uygun olmayan hedefler sürekli başarısızlık duygusu yaratır.
• Koşullu sevgi: Sevgi ve ilginin yalnız başarıya bağlı olduğu hissi.
• Akran zorbalığı ve dışlanma: Okulda alay edilmek ya da gruptan dışlanmak öz değeri derinden etkiler. Bu konuda akran zorbalığı yazımıza bakabilirsiniz.
• Öğrenme ve dikkat güçlükleri: Fark edilmeyen bir öğrenme güçlüğü, çocuğun kendini “tembel” ya da “yetersiz” sanmasına yol açabilir.
• Ailedeki zor dönemler: Ebeveynler arası çatışma, boşanma, taşınma ya da kayıp.

Övgü: Doğru övgü, abartılı övgü

Çocuğun özgüvenini artırmak için onu sürekli övmek akla gelen ilk yoldur. Ancak araştırmalar övgünün biçiminin önemli olduğunu gösteriyor.

• Psikolog Carol Dweck ve Claudia Mueller’in çalışmalarında, “Çok zekisin” diye övülen çocuklar sonraki zor görevlerden daha çok kaçınmış; “Çok çalıştın” diye çabası övülen çocuklar ise zorlukta daha uzun süre denemeye devam etmiştir.
• Eddie Brummelman ve arkadaşlarının araştırmasında, özgüveni düşük çocuklara verilen abartılı övgünün (“İnanılmaz güzel olmuş!”) onları yeni ve zor görevlerden uzaklaştırdığı görülmüştür. Çocuk, bu yüksek çıtayı bir daha tutturamamaktan korkar.

Uygulamada: “Harikasın” yerine “Bu yapbozu bitirmek için çok uğraştın”, “Herkesten güzel olmuş” yerine “Renkleri seçerken çok düşündüğün belli” demek, çocuğa kontrol edebileceği bir şeyi (çabasını, stratejisini) gösterir.

Çocuklarda özgüven eksikliği nasıl giderilir? Ebeveynler için 10 öneri

1. Koşulsuz kabulü hissettirin. Davranışını düzeltirken çocuğun kendisini değil davranışı konuşun: “Sen yaramazsın” yerine “Kardeşine vurmak doğru değil.”
2. Çabayı ve stratejiyi övün. Sonuçtan çok süreci fark edin.
3. Yaşına uygun sorumluluk verin. Sofrayı kurmak, bitkiyi sulamak, çantasını hazırlamak; “işe yarıyorum” duygusunu güçlendirir.
4. Seçim hakkı tanıyın. İki kıyafet, iki etkinlik arasında seçim yapmak, karar verme becerisini geliştirir.
5. Hatalara alan açın. Hemen müdahale etmeden önce çocuğun kendi çözümünü denemesini bekleyin. Siz de yaptığınız hataları ve nasıl düzelttiğinizi paylaşın.
6. Güçlü yanlarını keşfedin. Her çocuğun parladığı bir alan vardır: resim, müzik, spor, hayvanlarla ilgilenme, yardımseverlik. Bu alanlarda zaman tanıyın.
7. Kıyaslamayın. Çocuğu yalnızca kendi dünkü hâliyle karşılaştırın: “Geçen ay bu kadar uzun okuyamıyordun.”
8. Duygularını adlandırmasına yardım edin. “Kaybettiğin için kızgın ve üzgünsün” demek, çocuğun duygusunu anlaşılır ve taşınabilir kılar.
9. Birlikte zaman geçirin. Ekransız, yönlendirmesiz, çocuğun seçtiği bir oyunla geçen kısa ama düzenli zamanlar, “önemliyim” duygusunun en güçlü kaynağıdır.
10. Kendinize de nazik olun. Çocuklar özgüveni en çok ebeveynlerinin kendilerine nasıl davrandığını izleyerek öğrenir.

Kaçınılması gereken tutumlar

• Çocuğun önünde ya da başkalarına onu eleştirerek anlatmak
• Ödevini, işini onun yerine yapmak
• Her başarısızlığı “felaket”, her başarıyı “mucize” gibi karşılamak
• Korkularını küçümsemek: “Bundan mı korkuyorsun, koca çocuk oldun”
• Sevgiyi ve ilgiyi başarıya bağlamak

Ne zaman bir çocuk psikoloğuna danışmalı?

• Çocuğunuz uzun süredir kendisi hakkında sürekli olumsuz konuşuyorsa
• Okula, arkadaşlara ya da sevdiği etkinliklere gitmek istemiyorsa
• Uyku, iştah ya da oyun düzeninde belirgin değişiklikler varsa
• Akran zorbalığına uğradığından ya da zorbalık yaptığından şüpheleniyorsanız
• Öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunu olabileceğini düşünüyorsanız
• Evdeki önerilere rağmen birkaç ay içinde değişiklik görmüyorsanız

Çocuk psikoloğu ya da pedagogla yapılan görüşmelerde önce ebeveynle görüşülür; çocukla oyun ve yaşına uygun etkinliklerle çalışılır. Ebeveyne evde uygulanabilecek somut öneriler verilir. İzmir Alsancak ve Karşıyaka şubelerimizdeki çocuk psikoloğu ve pedagog görüşmelerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Özgüveni düşük çocuk nasıl anlaşılır?

Yeni şeyleri denemekten kaçınması, kolay vazgeçmesi, kendini olumsuz sözlerle anlatması, sürekli onay araması ve hatalara aşırı tepki vermesi en sık görülen işaretlerdir. Tek bir belirti değil, birkaç belirtinin birlikte ve uzun süre görülmesi önemlidir.

Çocuğumu çok övmek özgüvenini artırır mı?

Her övgü işe yaramaz. Gerçekçi, çabaya ve stratejiye yönelik övgü özgüveni destekler; abartılı ve kişiliğe yönelik övgü (“en zekisi sensin”) ise özellikle kendini yetersiz hisseden çocuklarda zor görevlerden kaçınmayı artırabilir.

Özgüven eksikliği büyüyünce geçer mi?

Bazı çocuklarda yeni başarı deneyimleri ve destekleyici ilişkilerle zamanla azalır. Ancak uzun süren özgüven eksikliği ergenlik ve yetişkinlikte kaygı, sosyal çekingenlik ve ilişki sorunlarıyla sürebilir. Erken dönemde atılan küçük adımlar çok değerlidir.

Utangaçlık ile özgüven eksikliği aynı şey mi?

Hayır. Utangaçlık bir mizaç özelliği olabilir; utangaç bir çocuk kendini değerli ve yeterli de hissedebilir. Utangaçlık çocuğun hayatını kısıtlıyor ve kendisi hakkında olumsuz düşüncelerle birlikte görülüyorsa özgüven konusu da düşünülmelidir.

Kaynakça

1. Harter, S. (2012). The Construction of the Self: Developmental and Sociocultural Foundations (2nd ed.). Guilford Press.
2. Mueller, C. M., & Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children’s motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33–52.
3. Brummelman, E., Thomaes, S., Orobio de Castro, B., Overbeek, G., & Bushman, B. J. (2014). “That’s not just beautiful—that’s incredibly beautiful!”: The adverse impact of inflated praise on children with low self-esteem. Psychological Science, 25(3), 728–735.
4. Orth, U., & Robins, R. W. (2014). The development of self-esteem. Current Directions in Psychological Science, 23(5), 381–387.
5. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirmenin ve bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz.