Depremin Psikolojik Etkileri Nelerdir?

Yazan: Uzman Psikolog Beste İdiz Muştu · Gözden geçiren: Uzman Psikolog Kıvılcım Özdürük · Güncelleme: 7 Kasım 2026

İzmir, 30 Ekim 2020’deki Sisam (Samos) açıklarındaki depremi; Türkiye ise 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli depremleri unutmadı. Bir deprem yaşandığında yalnızca binalar değil, insanların “dünya güvenli bir yer” duygusu da sarsılır. Depremi doğrudan yaşayanlar, yakınlarını kaybedenler, ekranlardan saatlerce görüntü izleyenler ve yardım çalışmalarına katılanlar farklı yoğunlukta psikolojik etkiler yaşayabilir. Bu yazıda deprem sonrası sık görülen tepkileri, bunların ne zaman desteğe ihtiyaç duyulan bir noktaya geldiğini ve yetişkinler ile çocuklar için baş etme yollarını anlatıyoruz.

Deprem neden bu kadar sarsıcıdır?

Deprem; ani, kontrol edilemeyen ve ne zaman tekrar olacağı bilinmeyen bir tehlikedir. En güvenli yer olarak gördüğümüz evimiz, bir anda tehlikenin kaynağına dönüşebilir. George Bonanno ve arkadaşlarının afetler üzerine kapsamlı incelemesi, psikolojik etkilerin depremin şiddetine, kişinin ne kadar yakından etkilendiğine, kayıplara, önceki zorlayıcı deneyimlere ve en önemlisi sosyal desteğin varlığına göre değiştiğini gösterir.

Depremden etkilenenler yalnızca depremi doğrudan yaşayanlar değildir:

• Depremi yaşayan, enkazdan kurtulan ya da evini kaybedenler
• Yakınını kaybeden ya da yakınından uzun süre haber alamayanlar
• Arama-kurtarma ve yardım çalışmalarına katılanlar
• Deprem bölgesinden gelen haberleri ve görüntüleri yoğun biçimde izleyenler
• Daha önce bir deprem yaşamış ve yeni bir depremle eski anıları canlanan kişiler

Deprem sonrası sık görülen tepkiler

Duygusal tepkiler

• Yoğun korku, kaygı ve “yine olacak” endişesi
• Üzüntü, ağlama nöbetleri, çaresizlik
• Öfke (yetkililere, binalara, kadere)
• Hayatta kalmış olmaktan ya da yeterince yardım edememekten duyulan suçluluk
• Hissizlik, donukluk, “film izliyormuşum gibi” hissetme

Zihinsel tepkiler

• Deprem anının zihinde istemsizce tekrar tekrar canlanması
• Dikkat ve hafıza sorunları
• Sürekli deprem haberlerini kontrol etme ihtiyacı

Bedensel tepkiler

• Uykuya dalamama, sık uyanma, kâbuslar
• En küçük sallantıda, kapı çarpmasında ya da kamyon geçişinde irkilme
• Çarpıntı, baş dönmesi (“sürekli sallanıyormuş gibi” hissetme), kas gerginliği
• İştah değişiklikleri, yorgunluk

Davranışsal tepkiler

• Eve girmekten, kapalı alanlarda ya da üst katlarda bulunmaktan kaçınma
• Ayakkabıyla yatma, kapıya yakın uyuma
• Yalnız kalmak istememe ya da tam tersine insanlardan uzaklaşma

Bu tepkilerin çoğu, beynin tehlikeye karşı “alarm sisteminin” bir süre yüksek ayarda çalışmasından kaynaklanır. Metin Başoğlu ve arkadaşlarının 1999 Marmara depremi sonrasında yaptığı geniş çaplı araştırma, depremden aylar sonra bile pek çok kişide travma sonrası stres ve depresif belirtilerin sürdüğünü, deprem korkusunun bu belirtilerle güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermiştir.

Ne zaman destek almalı?

Depremden sonraki ilk günlerde ve haftalarda yukarıdaki tepkiler olağandır ve çoğu insanda zamanla azalır. İlk günlerde güçlü görünen birinin de birkaç hafta sonra zorlanmaya başlayabileceğini unutmamak gerekir. Şu durumlarda bir uzmandan destek almak önerilir:

• Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ya da giderek artıyorsa
• Kâbuslar ve istemsiz anılar uyumayı ve gün içinde işlev görmeyi belirgin biçimde zorlaştırıyorsa
• Eve girmek, işe ya da okula gitmek gibi temel etkinliklerden kaçınma sürüyorsa
• Yoğun suçluluk, umutsuzluk ya da değersizlik duyguları varsa
• Alkol ya da başka maddelerin kullanımı arttıysa
• Bir yakının kaybından sonraki yas, hayatı tamamen durdurmuşsa

Uzun süren yeniden yaşama, kaçınma ve sürekli tetikte olma belirtileri travma sonrası stres bozukluğuna işaret edebilir. Ayrıntılar için travma sonrası stres bozukluğu yazımıza bakabilirsiniz.

Yetişkinler için baş etme önerileri

1. Güvenlik duygusunu somut adımlarla kurun: Evinizin depreme dayanıklılığını yetkili bir kuruma inceletmek, deprem çantası hazırlamak ve aile içinde buluşma planı yapmak, belirsizlik hissini azaltır.
2. Rutinlere dönün: Uyku, yemek ve iş saatlerini olabildiğince düzenli tutmak, bedene “hayat devam ediyor” mesajı verir.
3. Haber izlemeyi sınırlayın: Gün içinde belirli bir saatte, güvenilir kaynaklardan kısa süre haber alın. Yıkım görüntülerini tekrar tekrar izlemek kaygıyı artırır.
4. Duygularınızı paylaşın: Güvendiğiniz kişilerle konuşmak, yalnız olmadığınızı hissettirir. Bonanno ve arkadaşlarının bulgularına göre sosyal destek, afet sonrası toparlanmanın en güçlü koruyucu etkenidir.
5. Bedeninizi sakinleştirin: Yavaş nefes (4 saniye al, 6 saniye ver), kısa yürüyüşler ve gevşeme egzersizleri tetikte olma hâlini azaltır.
6. Kafein ve alkolü azaltın: İkisi de uykuyu ve kaygıyı olumsuz etkiler. Uyku sorunları sürüyorsa uyku sorunları yazımızdaki önerileri deneyebilirsiniz.
7. Yardım etmenin yolunu bulun ama kendinizi tüketmeyin: Gönüllülük ve bağış çaresizlik duygusunu azaltır; ancak kendi sınırlarınızı da gözetin.
8. Kendinize zaman tanıyın: Toparlanma doğrusal ilerlemez; iyi ve kötü günler olacaktır.

Deprem ve çocuklar

Çocuklar depremi yetişkinlerden farklı yaşar ve ifade eder. Sık görülen tepkiler:

• Ebeveynden ayrılmak istememe, yalnız uyuyamama
• Daha küçük yaşlara özgü davranışlara dönme: altını ıslatma, parmak emme, bebek gibi konuşma
• Oyunlarında depremi tekrar tekrar canlandırma
• Karın ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Sinirlilik, öfke nöbetleri, dikkat sorunları
• Küçük bir nedenle ağlamaya başlama

Ebeveynler için öneriler:

• Yaşına uygun ve doğru bilgi verin: “Yer kabuğu hareket etti; bazı binalar dayanamadı. Biz güvenliğimiz için şunları yapıyoruz” gibi kısa ve sakin açıklamalar yapın.
• Sorularını geçiştirmeyin: Bilmediğiniz bir soruya “Bilmiyorum ama birlikte öğrenebiliriz” demek yeterlidir.
• Oyuna alan açın: Masten’in vurguladığı gibi oyun, çocukların korkularını işlemesinin ve yeniden güven kurmasının doğal yoludur. Depremi oyunda canlandırmasını engellemeyin.
• Duygularını adlandırın: “Sallanınca çok korktun, değil mi? Şimdi buradayım” demek çocuğu sakinleştirir.
• Ağlamasına izin verin: Ağlama nedenini küçümsemeyin; o an duyguyu boşaltmaya ihtiyacı vardır.
• Hareket ihtiyacını karşılayın: Koşma, zıplama ve açık havada oyun gerginliği boşaltır.
• Rutinleri koruyun: Okul, uyku ve yemek saatleri güven duygusunu destekler.
• Haber ve görüntülerden koruyun: Yıkım görüntülerini çocuğun yanında izlemeyin.
• Kendi duygularınızı düzenleyin: Çocuklar ebeveynin sakinliğini model alır; kendi desteğinizi de ihmal etmeyin.

Kayıp yaşayan çocuklarda yas süreci için ölüm ve çocuklar yazımız yol gösterebilir. Çocuğunuzun tepkileri bir aydan uzun sürüyorsa ya da okula, uykuya ve oyuna dönemiyorsa bir uzmandan destek almanız önerilir. Alsancak ve Karşıyaka şubelerimizdeki ya da online çocuk psikolojik danışmanlık görüşmelerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Deprem sonrası korku ne kadar sürer?

Çoğu insanda korku ve tetikte olma hâli ilk haftalarda yoğundur, ardından giderek azalır. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor, artıyor ya da günlük yaşamı kısıtlıyorsa uzman desteği önerilir.

Sürekli sallanıyormuş gibi hissetmek normal mi?

Evet, deprem sonrasında sık görülür. Beynin denge ve tehlike algısının bir süre hassas çalışmasından kaynaklanır ve çoğu zaman haftalar içinde azalır. Uzun sürüyorsa ya da baş dönmesi eşlik ediyorsa bir hekime başvurun.

Depremi yaşamadım ama sürekli kaygılıyım, bu normal mi?

Evet. Yoğun haber ve görüntü izlemek, yakınların etkilenmesi ya da yaşanılan şehirde deprem riski kaygıyı artırabilir. Haber izlemeyi sınırlamak, somut hazırlık adımları atmak ve duyguları paylaşmak yardımcı olur.

Çocuğuma depremi nasıl anlatmalıyım?

Yaşına uygun, kısa, doğru ve sakin cümlelerle anlatın; güvenliği için neler yaptığınızı söyleyin. Sorularını geçiştirmeyin, duygularını adlandırın ve oyun yoluyla korkularını ifade etmesine izin verin.

Deprem sonrası uyuyamıyorum, ne yapabilirim?

Uyku ve kalkış saatlerinizi düzenli tutun, akşam haber izlemeyi bırakın, kafeini azaltın ve yatmadan önce nefes ve gevşeme egzersizleri yapın. Uyku sorunları bir aydan uzun sürerse destek almanız önerilir.

Kaynakça

1. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28.
2. Bonanno, G. A., Brewin, C. R., Kaniasty, K., & La Greca, A. M. (2010). Weighing the costs of disaster: Consequences, risks, and resilience in individuals, families, and communities. Psychological Science in the Public Interest, 11(1), 1–49.
3. Başoğlu, M., Kılıç, C., Şalcıoğlu, E., & Livanou, M. (2004). Prevalence of posttraumatic stress disorder and comorbid depression in earthquake survivors in Turkey: An epidemiological study. Journal of Traumatic Stress, 17(2), 133–141.
4. Brymer, M., Jacobs, A., Layne, C., et al. (2006). Psychological first aid: Field operations guide (2nd ed.). National Child Traumatic Stress Network & National Center for PTSD.
5. Masten, A. S. (2014). Ordinary magic: Resilience in development. Guilford Press.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirmenin ve bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz.